به گزارش پژواک بوشهر؛ با تشدید پدیده فرونشست و افت منابع زیرزمینی در استان بوشهر، این گزارش در پی واکاوی این پرسش است که چرا اولویت بودجهای کشور هنوز بهطور کامل از «ساخت سد» به «مدیریت پایدار حوزههای آبخیز» تغییر نکرده است؟ این بررسی فصل بارش و در جریان بحثهای بودجهای آینده، به تحلیل موانع و راهکارهای این تغییر ضروری میپردازد.
کارشناسان معتقدند در شرایط کنونی بوشهر، ادامه روند سدسازی نهتنها راهحل پایدار نیست، بلکه ممکن است با قطع جریان تغذیه طبیعی، بحران را تشدید کند. در مقابل، آبخیزداری و آبخوانداری با تمرکز بر نفوذ آب به خاک و ذخیره آن در سفرههای زیرزمینی، مستقیماً به مقابله با فرونشست کمک میکنند. مزایای آن شامل کنترل سیلاب، جلوگیری از فرسایش خاک، تقویت پوشش گیاهی، و هزینه اجرایی کمتر نسبت به سدهای بزرگ است. درحالی که سدسازی در این استان با چالشهای جدی مانند تبخیر بسیار بالا، کاهش تغذیه آبخوانهای پاییندست و پیامدهای زیستمحیطی روبروست.
بدهی انباشه به منابع زیرزمینی و لزوم افزایش بودجه
عبدالحسین گرشاسبی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر در گفتگوی اختصاصی با خبرنگار پژواک بوشهر، با تأکید بر اهمیت موضوع تخصیص اعتبارات، در پاسخ به پرسشی درباره هدایت منابع مالی به سمت سدسازی بهجای آبخیزداری، گفت: تداوم تمرکز اعتبارات بر سدسازی، ریشه در ساختار تاریخی تصمیمگیری و منافع نهادی تثبیتشده دارد، زیرا سدسازی پروژهای قابل افتتاح و گزارش سیاسی است، در حالی که منافع آبخیزداری تدریجی و بلندمدت است.
وی در توضیح اعتبارات گفت: اعتبارات منابع طبیعی و آبخیزداری استان در فصل کشاورزی است و ۳۸ درصد از اعتبارات بخش کشاورزی شامل آبخیزداری میباشد.
گرشاسبی اظهار کرد: علیرغم تأکیدات اخیر مبنی بر بدهی انباشته به منابع زیرزمینی، تغییر ریل سیاستی بهصورت کامل صورت نگرفته و اقدامات در حوزه آبخیزداری بیشتر مکمل بودهاند تا جایگزین.
وی افزود: در بارندگیهای اخیر، نقش سازههای آبخیزداری در مهار روانآبها کاملاً مشاهده شد و ظرفیت بالقوه این رویکرد را نشان داد. به عنوان نمونه، با وجود مقدار کم بارشها در سال آبی ۱۴۰۳، عملیات آبخیزداری توانست حجمی بالغ بر ۳۰ میلیون مترمکعب رواناب را استحصال و وارد سفرههای آب زیرزمینی نماید. نجات منابع آب بوشهر نیازمند بینش بلندمدت است. آبخیزداری اگرچه نتایجش دیرتر ظاهر میشود، اما تأثیری ماندگار و پایهای در امنیت آبی منطقه دارد.
اثربخشی پروژههای آبخیزداری نیازمند اندازهگیری سطح سفرههای آب زیرزمینی است که در حیطه وظایف شرکت سهامی آب منطقهای استان میباشد، اما به طور کلی میتوان یکی از شاخصهای اثرگذاری را حجم بالای درخواست مسئولین ارشد استان، کشاورزان، دامداران و آبخیزنشینان برای اجرای پروژههای آبخیزداری دانست. نمونه عینی دیگر، سازههای اجراشده در بالادست شهرهای جم، کنگان و برازجان است که در سیلاب سال ۱۳۹۸ باعث آسیب شدید به تأسیسات شهری شد، اما اجرای عملیات آبخیزداری در بالادست این شهرها موجب شد در سامانه بارشی اخیر که بسیار قدرتمندتر از سال ۱۳۹۸ بود، کوچکترین آسیبی به شهرها وارد نشود.
سند ملی آب و چالش ضمانت اجرایی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر در خصوص ضمانت اجرایی طرحهای مصوب سند ملی آب ایران گفت: سند ملی آب یک سند راهبردی است و چون بهصورت قانون لازمالاجرا نیست و به بودجه سنواتی گره نخورده، ضمانت اجرایی مستقیم ندارد. با وجود اشاره به اهمیت آبخیزداری، این حوزه به دلیل ماهیت فرابخشی و فاقد «افتتاحپذیری» سیاسی، اغلب در سایه پروژههای بزرگ مهندسی قرار میگیرد.
وی افزود: ضمانت اجرایی آن عمدتاً متکی بر نظارت مجلس و دیوان محاسبات است و نبود مکانیزم تنبیه و تشویق مشخص، ریسک تبدیلشدن بخشی از اهداف به برنامههای نیمهتمام را حفظ کرده است. برای اجرایی شدن، ضروری است اهداف آبخیزداری مستقیماً در بودجه سالانه دستگاهها با ضریب اهمیت بالا گنجانده و مکانیسم نظارتی قویتری تعریف شود.
بحران فرونشست و عدم تناسب بودجه
دشتهای مهمی مانند دلوار، برازجان و دشتی از کانونهای بحرانی فرونشست در کشور هستند، با نرخی که در برخی مناطق به بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال میرسد. پیامد آن، شکافهای عمیق، آسیب به زیرساختها و کاهش برگشتناپذیر ظرفیت آبخوانهاست. فرسایش خاک نیز بهدلیل پوشش گیاهی ضعیف، استان را شدیداً تهدید میکند.
گرشاسبی از نادیده گرفتن آبخیزداری در بودجه و اختصاص منابع مالی گلایه کرد و گفت: سهم بودجهای آبخوانداری در بوشهر بههیچوجه متناسب با فوریت و شدت بحران فرونشست نیست. این تهدید، نهتنها محیطزیستی، بلکه تهدیدی مستقیم برای زیرساخت و امنیت غذایی استان است، اما بودجه همچنان واکنشی و حداقلی تخصیص مییابد.
گرشاسبی بیان کرد: پروژههای تغذیه مصنوعی بهدلیل پیچیدگیهای فنی زمینشناسی، نیازمند مشاوران متخصص هستند. وی تأکید کرد که اداره کل منابع طبیعی استان خود را مقید میداند که برای تمامی پروژههای آبخیزداری و آبخوانداری، از مشاوران و پیمانکاران ذیصلاح استفاده کند و فرآیند انتخاب در این استان کاملاً شفاف و مبتنی بر شایستگی فنی است.
سازههای آبخیزداری با کاهش سرعت روانآب و افزایش نفوذ، همزمان هم از فرسایش خاک جلوگیری میکنند و هم با تغذیه آبخوانها، با پدیده فرونشست مقابله میکنند. پوشش گیاهی ایجادشده نیز خاک را در برابر فرسایش بادی تثبیت میکند.
کنترل هدررفت آب در بخش کشاورزی
بخش کشاورزی استان که عمده مصرف آب را به خود اختصاص داده، هنوز متکی بر روشهای سنتی آبیاری با راندمان بسیار پایین است که باعث هدررفت حجم بالایی از آب میشود.
مدیرکل منابع طبیعی استان بوشهر در این خصوص گفت: این بخش بزرگترین مصرفکننده و محل بیشترین هدررفت است. سازمان جهاد کشاورزی استان، هدررفت ناشی از روشهای سنتی را بهعنوان عامل کاهنده اثربخشی آبخیزداری شناسایی کرده و طرح تحول کشاورزی در دستور کار است؛ اما سرعت اجرا هنوز کافی نیست.
آبخیزداری با ذخیرهسازی آب در حوزه و افزایش دسترسی به منابع زیرزمینی مطمئن، پایهای اساسی برای توسعه سیستمهای آبیاری نوین و کممصرف فراهم میکند. تلفیق این دو راهکار (تأمین پایدار آب و کاهش مصرف) کلید مدیریت واقعی بحران آب است.
مصاحبه: آناهیتا حاجی
گزارش: امالبنین واعظ
