به گزارش پژواک بوشهر؛ یکی از دروازههای اصلی تجارت جنوب کشور هنوز با چشمهای انسانی کار میکند؛ چشمانی که بارها در تشخیص کالای قانونی از محمولههای مشکوک ناکام ماندهاند. درحالیکه گمرکهای پیشرو با الگوریتمها و سامانههای هوشمند، کوچکترین انحراف را ردیابی میکنند، گمرک بوشهر همچنان بخشی از مسیر خود را با حدس، تجربه و نیروی دستی طی میکند. روایات ملوانها و بازاریها نشان میدهد نبود یک سامانه یکپارچه و هوشمند، نهتنها کشف تخلفات را کند کرده بلکه فضا را برای خطاهای انسانی و تخلفات سازمانیافته باز گذاشته است.
- بوشهر؛ بندری که هنوز با «تشخیص تجربی» اداره میشود
حجم ورود کالا در بنادر استان بوشهر جزو استانهای پرحجم کشور است؛ از لنجهای سنتی تا کانتینرهای بزرگ، همه به این بندر وابستهاند. با این حال، بازرسی اصلی همچنان بر دوش نیروهای انسانی است؛ نیرویی که هرچقدر هم دقیق باشد، نمیتواند مثل یک الگوریتم، هزاران داده را در لحظه تحلیل کند.
ملوانها میگویند برخی کالاها «اگر ظاهر قانونی داشته باشند»، از دید اولیه عبور میکنند. همین موضوع، اهمیت یک سامانه هوشمند کشف تخلف را دوچندان کرده است.
- تاجران از چه گلایه میکنند؟
در گفتگوهای میدانی، بازاریهای بوشهر به یک نکته مشترک اشاره میکنند: «وقتی سیستم هوشمند و قابل پیشبینی نباشد، فضای خاکستری زیاد میشود.»
کاروانهای تجاری کوچک و متوسط که با سرمایه محدود کار میکنند، میگویند نبود یک سامانه دقیق، فرایند ورود کالا را غیرقابل پیشبینی کرده و هزینههای غیررسمی، توقفهای بیدلیل و خطای تشخیص کالا را افزایش داده است.
- ملوانها چه میگویند؟ روایت از دل دریا
ملوانان، که نسلها با همین بندر زیستهاند، بیش از دیگران فشار بازرسیهای سلیقهای را احساس میکنند. برخی از آنها مدعیاند که در بعضی سفرها، بار یک شناور چند بار بازبینی میشود و در سفر دیگر، مشابه همان بار بدون بررسی عمیق عبور میکند. سامانهای نیست که بار را بر اساس سابقه، نوع کالا و مقصد طبقهبندی کند. این یعنی نبود الگوریتم، تصمیمگیری را از «تشخیص دادهمحور» به «تجربه فردی» تبدیل کرده است.
- نتیجه طبیعی نبود سامانه: تخلفهای کوچک و حلقههای بزرگتر
وقتی سیستم بر پایه انسان باشد، دو اتفاق میافتد:
1) تخطیهای کوچک
مثل اضافهبار، کالاهای بدون ثبت، یا تغییر جزئی اظهارنامه.
2) گذرگاه برای تخلفات بزرگ
شبکههای قاچاق دقیقاً از همین خلأ استفاده میکنند:
بار قانونی را پوشش قرار میدهند و کالای کوچک اما ارزشمند را پشت آن پنهان میکنند. در بسیاری از کشورها این مشکل با سامانههای هوش مصنوعی حل شده؛ سامانههایی که سابقه کشتی، رفتار تکرارشونده و نوع کالا را تحلیل و رفتار غیرعادی را علامتگذاری میکنند.
در یک مطالعه با عنوان «Active Learning for Human-in-the-Loop Customs Inspection»، پژوهشگران الگوریتمی را طراحی کردهاند که با ترکیب هوش مصنوعی و بازخورد افسران گمرک، تصمیم میگیرد کدام محمولهها را ابتدا بررسی کند. این سیستم باعث افزایش درآمد گمرک و بهبود شناسایی تخلفات شده است.
در مقالهای دیگر با عنوان «Knowledge Sharing via Domain Adaptation in Customs Fraud Detection»، مدل «بانک حافظه حوزه» معرفی شده که دانش تشخیص تقلب را میان گمرکات مختلف به اشتراک میگذارد. بر اساس دادههای بیش از ۸ میلیون اظهارنامه، کشورهای شرکتکننده بین ۲ تا ۱۱ برابر پیشرفت در شناسایی تقلب را گزارش کردهاند.
این تجارب نشان میدهد که الگوریتمهای پیشرفته نه فقط تئوریک، بلکه با طراحی دقیق میتوانند در گمرکات واقعی به کار گرفته شوند و نتایج ملموسی داشته باشند.
5) چرا هوشمندسازی در بوشهر هنوز کند است؟
بررسیها نشان میدهد سه مانع اصلی وجود دارد:
- عدم اتصال کامل سامانههای وزارتخانهها
- نبود اسکنرهای نسل جدید در برخی مبادی
- مقاومت بخشهایی از بدنه سنتی تجارت دریایی
فرود عسگری، معاون وزیر اقتصاد و رئیس کل گمرک ایران، در مصاحبهای با رسانهها گفته است که گمرک «باید تبدیل به یک سازمان هوشمند شود» و در راستای این هدف، گمرک در حال پیادهسازی سیستمهای تبادل الکترونیکی، تحلیل ریسک و هماهنگی با سامانه جامع تجارت است.
همچنین در همایش پدافند غیرعامل، فیروزه خیالی، سرپرست دفتر فناوری گمرک، اعلام کرده که نسخه جدید سامانه گمرک هوشمند، با تمرکز بر هوش مصنوعی و استخراج دادههای تحلیلی طراحی شده است.
این موضع رسمی نشان میدهد که گمرک ایران راهبرد بلندمدتی برای هوشمندسازی دارد، اما مسیر تا پیادهسازی کامل و اثربخش، هنوز پر چالش است.
بوشهر؛ پایلوت نخست هوشمندسازی بنادر
معاون علمی رئیسجمهور با تأکید بر سهم بسیار ناچیز اقتصاد دریامحور در تولید ناخالص داخلی حدود یک درصد با وجود سههزار کیلومتر مرز دریایی بر لزوم عبور از نگاه سنتی و حرکت بهسوی توسعه مبتنی بر فناوری تأکید کرد. او با اشاره به فعالیت بیش از ۷۰۰ شرکت دانشبنیان در این حوزه، از تدوین برنامه ملی اقتصاد دریامحور، تشکیل نخستین هلدینگ فناوری دریایی و طراحی زنجیرههای دانشبنیان خبر داد. بهگفته او، بندر بوشهر بهعنوان پایلوت هوشمندسازی انتخاب شده و مرحله نخست آن با نصب سیستم هوش تجاری برای گردآوری دادههای دقیق آغاز شده است؛ دادههایی که مبنای توسعه پایدار و اجرای پروژههای فناوریمحور از آبزیپروری پیشرفته تا انرژیهای نو و زیرساختهای مبتنی بر هوش مصنوعی خواهند بود.
هوشمندسازی برای کاهش رسوب و تسهیل تجارت
معاون اقتصادی استاندار بوشهر در مراسم روز جهانی استاندارد با تأکید بر اینکه استانداردسازی ستون پنهان توسعه پایدار است، آن را عامل ارتقای کیفیت زندگی، افزایش اعتماد عمومی و ایجاد محیطی امن برای سرمایهگذاری دانست. او خبر داد که بندر بوشهر بهعنوان پایلوت بندر هوشمند کشور انتخاب شده و طی یک سال آینده همه فرآیندهای لجستیکی آن بر اساس استانداردهای نوین بازطراحی خواهد شد؛ اقدامی که میتواند رسوب کالا را کاهش دهد، تجارت را تسهیل کند و استان را وارد عصر حملونقل دریایی هوشمند کند.
رستمی با اشاره به اخذ مجوز دائمی بندر و پیشرفتهای مربوط به منطقه آزاد، نقش بخش خصوصی را موتور اصلی اقتصاد استان خواند و از برنامهریزی برای مجموعهای از رویدادهای تخصصی در حوزه خرما، صنایع دریایی و نوآوری خبر داد.
او تأکید کرد که بوشهر با سهم چشمگیر خود در تولید و صادرات پتروشیمی کشور، باید به سمت تکمیل زنجیره ارزش حرکت کند تا از خامفروشی فاصله بگیرد. رستمی در پایان، ظرفیتهای علمی و صنعتی بوشهر را زمینهای برای تبدیلشدن استان به الگویی ملی در استانداردسازی و توسعه دانست.
6) تجربههای موفق؛ از الگوریتم مبارزه با قاچاق سوخت تا گمرکهای منطقه
پروژههای هوشمند مانند الگوریتم کشف شبکههای قاچاق سوخت که در چند استان کشور اجرا شد، نشان داد فناوری میتواند روزانه میلیونها لیتر تخلف را کشف کند. الگوریتمها، رفتار غیرمعمول را پیدا میکنند؛ همان کاری که در بوشهر نیز میتواند بازی را عوض کند. بندرهایی در امارات و عمان با همین شیوه، زمان بازرسی را نصف و دقت کشف تخلف را چندین برابر کردهاند.
7) مسیر ضروری پیشرو: گمرک بدون چشم دیجیتال یعنی تجارت پرخطر
بوشهر اگر میخواهد بندر راهبردی باقی بماند، باید از مرحله «بازرسی دستی» عبور کند. چشم دیجیتال، الگوریتمها و سامانههای یکپارچه، نهتنها تخلفات سازمانیافته را کاهش میدهند، بلکه به نفع بازاری و ملوان نیز هستند؛ چون شفافیت، جلوی برخوردهای سلیقهای و نوسانات غیرمنطقی را میگیرد. بوشهر امروز در نقطهای ایستاده که هر روز تأخیر در هوشمندسازی، هزینهای سنگین برای اقتصاد محلی و ملی ایجاد میکند.
